Darulkautsar.net - Islam, aqidah, bidaah, syariat, sirah - http://www.darulkautsar.net
Lanjutan > Hadits Dhaif Dan Maudhu` > Hadits Maudhu`: Kemunculan Dan Usaha Ulama Menanganinya - http://www.darulkautsar.netarticle.php?ArticleID=24

Bab 2

Usaha-Usaha Ulama Dalam Menghadapi Hadith Maudhu’

 

Pendahuluan                                                   

 

Dalam bab yang pertama, telah penulis bincangkan bagaimana bermulanya penciptaan hadith-hadith maudhu’ dan kebanjirannya di dalam masyarakat umat Islam dari mula ia dicipta hinggalah ke zaman-zaman selepasnya. Di dalam bab yang kedua ini pula, penulis akan bincangkan bagaimana tindakan yang diambil oleh ulama-ulama semenjak zaman sahabat hinggalah zaman-zaman selepas mereka, selepas menyedari kebanjiran hadith maudhu’ di dalam masyarakat umat Islam dan ancamannya kepada aqidah, syariat dan akhlak umat Islam.

 

1.1  Mengenalpasti sanad dan matan sesuatu hadith

Antara usaha terawal yang diambil oleh ulama dalam menghadapi kemunculan hadith-hadith maudhu’ ialah mengenalpasti sanad-sanad hadith yang dikemukakan. Maksudnya ialah mengenalpasti siapakah pembawa hadith tersebut dan daripada siapakah dia menerimanya. Sanad merupakan suatu perkara yang penting di dalam ajaran agama Islam. Sanad merupakan antara perkara yang menjadi paksi kepada sesuatu cerita itu boleh diterima atau tidak.

 

Sanad dari sudut bahasa bererti sesuatu yang disandarkan kepadanya dan dipegang ke atasnya seperti dinding dan sebagainya.[1] Dari sudut istilah hadith pula sanad bermaksud silsilah atau jalan yang boleh menyampaikan seseorang itu kepada matan hadith. Yang dimaksudkan dengan silsilah atau jalan ialah para perawi (orang yang membawa hadith ).[2] Dinamakan silsilah atau jalan riwayat ini dengan nama sanad adalah kerana ia menjadi tempat persandaran para ulama hadith dalam menghukumkan sesuatu hadith itu sahih atau lemah.[3]

 

Sebahagian ulama mengguna istilah sanad dan isnad dengan maksud yang berlainan, di mana mereka mendefinisikan isnad sebagai suatu penceritaan tentang jalan-jalan yang menyampaikan seseorang itu kepada matan sesuatu hadith.[4] Sebahagian ulama yang lain pula menggunakan kedua-dua istilah ini dengan maksud yang sama.[5]

 

Yang jelasnya kedua-dua perkara ini mestilah digunakan oleh sesiapa sahaja yang tidak sempat mendengar kata-kata seseorang yang lain, dalam mempastikan kata-kata tersebut benar-benar diucapkan oleh orang yang berkata-kata. Sahabat-sahabat yang tidak sempat mendengar sesuatu kata-kata Nabi s.a.w, perlu kepada sanad (sahabat yang lain yang mendengar) untuk disampaikan pula kata-kata Nabi s.a.w tadi kepada orang lain, walaupun mereka tidak perlu menamakan atau menyebut sanad tersebut. Ini kerana ulama telah ijmak bahawa semua sahabat adalah adil sama ada mereka terlibat dalam peristiwa fitnah di zaman sahabat atau tidak. Apa yang dimaksudkan dengan adil ialah mereka tidak pernah sama sekali secara sengaja untuk berbohong dan menyelewengkan fakta dalam meriwayatkan sesuatu hadith. Oleh sebab itulah semua riwayat yang sahih daripada sahabat perlu diterima tanpa perlu menyelidiki keadilan mereka.[6]

Bagi tabiin pula, mereka sudah pasti lebih perlu kepada sanad dalam menyampaikan sesuatu hadith kerana mereka adalah golongan yang tidak sempat bertemu dan mendengar hadith daripada baginda secara langsung. Mereka adalah golongan yang hanya sempat bertemu dengan para sahabat dalam keadaan Islam dan mati dalam juga dalam keadaan Islam.[7] Dalam keadaan begini mereka perlu menyebut sanad atau orang yang menceritakan hadith kepada mereka. Jika tidak, riwayat mereka akan dianggap riwayat yang terputus dan keadaan ini akan menjatuhkan taraf sesuatu hadith yang diriwayatkan oleh mereka.[8]

 

Lebih-lebih lagi, ulama mengatakan pempastian tentang sanad tidak dilakukan melainkan selepas berlakunya peristiwa fitnah di kalangan sahabat serta munculnya golongan-golongan penentang terhadap khalifah Islam, golongan zindiq dan seumpamanya yang telah menimbulkan pelbagai kekeliruan terhadap Sunnah Nabi s.a.w.[9] Kenyataan ini berdasarkan kepada apa yang diriwayatkan oleh Imam Muslim dengan sanadnya daripada Mujahid satu kisah yang berlaku kepada Ibnu Abbas : “ Busyair bin Kaab telah datang menemui Ibnu Abbas lalu beliau (Busyair) mula menyebutkan satu hadith dengan katanya “Rasulullah telah bersabda”, “Rasulullah telah bersabda ”. Walaubagaimanapun, Ibnu Abbas tidak mendengar kepada hadithnya itu dan tidak memandang pun kepadanya. Lalu Busyair berkata kepada Ibnu Abbas “Wahai Ibnu Abbas ! Aku hairan mengapa engkau tidak mahu mendengar hadith yang aku sebut. Aku menceritakan perkara yang datang daripada Rasulullah tetapi engkau tidak mahu mendengarnya. Ibnu Abbas lalu menjawab : “Kami satu ketika dulu apabila mendengar seseorang berkata “Rasulullah bersabda”, pandangan kami segera kepadanya dan telinga-telinga kami memberi tumpuan untuk mendengarnya. Tetapi apabila orang ramai mula melakukan yang baik dan yang buruk, kita tidak menerima hadith daripada seseorang melainkan kami mengetahuinya.”[10]

 

Rufai’ bin Mihran al-Rayahi al-Basari (seorang tabiin) pula mengatakan : “Kita dahulu selalu mendengar riwayat daripada sahabat Nabi s.a.w sedangkan kita berada di Basrah. Kita tidak akan berpuashati dengan sesuatu hadith melainkan kita akan berangkat ke Madinah dan mendengar hadith daripada mulut-mulut mereka”. Begitu juga disebut oleh Hisyam bin Urwah : “Apabila seseorang itu menceritakan kepada engkau sesuatu hadith, tanyalah dia : “Daripada siapa hadith ini ?” Sesungguhnya seseorang itu adakalanya akan menceritakan daripada seseorang yang lain yang lebih rendah kedudukannya dari sudut ketekunan dan benar.” [11]

 

Ibnu Sirin (W120H) pula menyebutkan : “Dahulu, sahabat-sahabat tidak menyelidiki tentang sanad, tetapi selepas berlakunya peristiwa fitnah, mereka mengatakan : Sebutkan kepada kami siapa yang menceritakan kepada kamu! Lalu jika dilihat orang itu daripada Ahli Sunnah, hadith mereka akan diterima. Jika dilihat orang itu dari kalangan ahli bid’ah, hadith mereka tidak akan diterima”.[12]

 

Riwayat-riwayat ini menjelaskan kepada kita bahawa pempastian terhadap sesuatu sanad adalah merupakan suatu kemestian dalam mempastikan hadith yang akan disebarkan itu bukanlah termasuk di dalam hadith-hadith yang maudhu’. Oleh sebab itulah Abdan bin Abdullah mengatakan bahawa dia pernah mendengar Abdullah Ibnu al-Mubarak berkata : “Isnad itu adalah sebahagian daripada agama. Tanpa isnad sudah pasti sesiapa sahaja akan berkata apa sahaja yang dia mahu”.[13] Abdan menyebutkan bahawa ucapan ini diucapkan oleh Abdullah bin al-Mubarak ketika menyebutkan tentang perihal golongan Zindiq dan perbuatan mereka yang mencipta hadith-hadith maudhu’. Dalam kenyataan yang lain pula, Abdullah bin al-Mubarak menegaskan : “Yang membezakan di antara kita dengan golongan itu ialah asas-asas”. Yang dimaksudkan dengan asas-asas ialah sanad-sanad.[14]

 

Sufyan al-Thauri (W161H) pula mengatakan: “Sanad itu senjata bagi orang mukmin, tanpanya bagaimana seseorang itu akan berjuang”. Auza’i (W157H) pula berkata : “Ilmu itu tidak akan hilang melainkan apabila hilangnya sanad”. Syu’bah (W160H) pula berkata : “Setiap hadith yang tidak ada padanya “haddathana’” atau “akhbarana”, maka ia dikira cacat” - iaitu tarafnya rendah dan tidak boleh dipegang kerana ketiadaan sanad.[15] Imam Ahmad turut menegaskan: “Mencari sanad yang tinggi adalah merupakan suatu sunnah daripada golongan salaf kerana murid-murid Abdullah berangkat daripada Kufah ke Madinah untuk belajar daripada Umar dan mendengar daripadanya”.[16]

 

Hasil daripada kesedaran tentang pentingnya sanad dalam agama telah menyebabkan penggunaan sanad meluas di dalam bidang-bidang ilmu yang lain seperti tafsir, nahu, fiqh, sejarah, syair, nasab dan lain-lain lagi.[17] Ini semua bertujuan supaya ajaran agama yang akan disampaikan kepada umat Islam oleh generasi kemudian benar-benar menepati seperti mana yang diterima oleh ulama-ulama silam.

 

Rentetan daripada ini, ulama telah berusaha untuk mengetahui secara lebih dekat setiap perawi yang terdapat di dalam sanad sesuatu hadith. Hasil daripada ini pula muncul suatu ilmu yang dikenali dengan nama ilmu rijal yang membincangkan perihal perawi-perawi  (ilmun tarikh al-Ruwah) dari sudut kebaikannya dan juga dari sudut keburukannya (ilmun al-Jarh wa al-ta’dil). Ulama akan mengkaji latarbelakang setiap perawi secara teliti dari pelbagai aspek seperti kedudukan perawi-perawi tersebut, tarikh kelahiran dan kematian mereka, guru-guru mereka, tarikh mendengar hadith dari guru-guru mereka, orang yang mengambil hadith daripada mereka, negeri dan tempat guru-guru mereka, perjalanan mereka, tarikh kedatangan mereka ke sesuatu tempat, adakah mereka mendengar hadith  daripada guru mereka selepas guru mereka nyanyuk atau sebelumnya dan lain-lain lagi.[18]

 

Ilmu ini adalah merupakan senjata yang begitu berkesan sekali untuk digunakan oleh ulama dalam berhadapan dengan golongan-golongan pencipta hadith. Kepentingannya dalam berhadapan dengan hadith-hadith maudhu’ jelas sekali . Ini dapat diperhatikan kepada kata-kata ulama antaranya Sufyan al-Thauri : “Tatkala perawi-perawi mengamalkan pembohongan, kita mula mengkaji tentang sejarah hidup mereka”.[19] Ali Ibnu al-Madini (W234H) pula menegaskan : “Memahami maksud hadith adalah separuh daripada ilmu dan mengenali perawi-perawi hadith adalah separuh daripada ilmu”. Hasil daripada ini pula, ulama mula menyusun kitab-kitab yang secara khusus membincangkan perihal setiap perawi yang terdapat di dalam sanad-sanad hadith, yang tidak terkira banyaknya. [20]

 

Usaha ulama ini tidak terhenti setakat mengkaji sanad-sanad hadith semata-semata, bahkan usaha mereka melangkaui hingga kepada kajian terhadap matan-matan hadith. Usaha ini bukanlah merupakan suatu usaha yang baru bahkan ianya adalah kesinambungan daripada apa yang dipraktikkan oleh para sahabat. Sebagai contoh apa yang diriwayatkan oleh Imam Muslim daripada Ibnu Abbas bahawa pernah suatu ketika beliau meminta supaya didatangkan keputusan-keputusan penghakiman Ali. Lalu beliau menulis sebahagian daripadanya dan membiarkan sebahagiannya seraya berkata : Demi Allah ! Tidak membuat keputusan seperti ini melainkan Ali akan menjadi sesat”. Kisah ini membuktikan bahawa sahabat akan menerima riwayat yang bertepatan dengan riwayat-riwayat yang sahih dan menolak mana-mana riwayat yang bertentangan dengan riwayat-riwayat yang sahih.[21]

 

Satu lagi contoh ialah apa yang berlaku lebih awal lagi daripada kisah Ibnu Abbas di atas, iaitu di zaman Umar al-Khattab di mana Sya’bi menceritakan bahawa seorang perempuan yang bernama Fatimah binti Qais telah diceraikan dengan talak tiga, lalu dia mengatakan Rasulullah s.a.w telah menghukumkan tidak ada tempat tinggal dan nafkah baginya. Lalu Umar al-Khattab mengatakan : “Kita tidak akan meninggalkan Kitab Allah dan Sunnah Nabi kita hanya semata-mata kata-kata seorang perempuan yang kita tidak tahu adakah dia betul-betul ingat atau telah lupa (peristiwa tersebut). Bagi perempuan itu ada tempat tinggal dan ada nafkah kerana Allah telah berfirman “Janganlah kamu mengeluarkan mereka dari rumah-rumah tempat kediamannya (sehingga selesai iddahnya) dan janganlah pula (dibenarkan) mereka keluar (dari situ) kecuali (jika) mereka melakukan perbuatan keji yang nyata”.[22][23]

 

Inilah cara yang dilakukan oleh sahabat dalam menentukan sesuatu matan hadith itu betul-betul seperti mana yang diucapkan oleh Nabi s.a.w iaitu dengan membandingkan riwayat-riwayat yang diterima dengan al-Quran, hadith-hadith yang sahih. Maka jika sekiranya riwayat tersebut menyalahi al-Quran dan hadith yang sahih dan tidak dapat ditakwilkan lagi, mereka akan menghukumkan hadith tersebut sebagai lemah atau maudhu’.[24]



[1] Al-Duktur Ibrahim Anis, Mu’jam al-Wasit, h. 454.

 

[2] Zafar Ahmad Uthmani al-Tahanuwi, Qawa’id Fi Ulum al-Hadith, h. 26.

 

[3] Abdul Fatah Abu Ghudah, Lamhat Min Tarikh al-Sunnah wa Ulum al-Hadith, h. 74.

 

[4] Zafar Ahmad Uthmani, op. cit, h. 26.

 

[5] Mahmud Tahhan, Taisir Mustalah al-Hadith, h. 16; Jamaluddin al-Qasimi, Qawa’id al-Tahdith, h. 210.

 

[6] Mahmud Tahhan, ibid, h. 199.

[7] Ibid, h. 202.

 

[8] Ibid, h. 77-78.

 

[9] Abdul Fatah Abu Ghudah, op. cit, h. 74.

 

[10] Al-Imam al-Nawawi, Muqaddimah Sahih Muslim Bi Syarh al-Nawawi, h. 76.

 

[11] Abdul Fatah Abu Ghudah, h. 74.

 

[12] Al-Imam al-Nawawi, op. cit, h. 78.

 

[13] Ibid, h. 81.

 

[14] Ibid.

 

[15] Abdul Fatah Abu Ghudah, op. cit, h. 76.

 

[16] Jamaluddin al-Qasimi, op. cit, h. 210.